Từ ngày 5 đến ngày 8/9/1951, các nước Đồng Minh trong Thế chiến thứ II tổ chức hội nghị ở San Francisco (Hoa Kỳ) để thảo luận vấn đề chấm dứt chiến tranh tại châu Á-Thái Bình Dương và mở ra quan hệ với Nhật Bản thời kỳ hậu chiến. Hòa ước San Francisco ghi rõ Nhật Bản phải từ bỏ mọi quyền lợi và tham vọng với hai quần đảo Paracels (Hoàng Sa) và Spratly (Trường Sa). Hòa ước cũng phủ nhận việc Nhật Bản nhìn nhận chủ quyền của Trung Quốc đối với quần đảo Hoàng Sa và những đảo xa hơn nữa ở phía Nam. Ngày 7/9/1951, tại Hội nghị San Francisco, Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Trần Văn Hữu của Chính phủ Quốc gia Việt Nam long trọng tuyên bố trước sự chứng kiến của 51 nước tham dự rằng hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa là lãnh thổ lâu đời của Việt Nam.

“Việt Nam rất hứng khởi ký nhận trước nhất cho công cuộc tạo dựng hòa bình này. Và cũng vì vậy cần phải thành thật lợi dụng tất cả mọi cơ hội để dập tắt tất cả những mầm móng tranh chấp sau này, chúng tôi xác nhận chủ quyền đã có từ lâu đời của chúng tôi trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa”, ông Hữu nói. Lời xác nhận chủ quyền đó của phái đoàn Việt Nam được ghi vào văn kiện của Hội nghị San Francisco (1951) với đa số tán thành và không hề có bất kỳ một phản ứng chống đối hay một yêu sách nào của tất cả các quốc gia tham dự. Việc Chính phủ Quốc gia Việt Nam trong giai đoạn này tham dự Hội nghị San Francisco và tuyên bố chủ quyền lâu đời của người Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa là sự kiện có ý nghĩa quốc tế quan trọng trong chuỗi các sự kiện minh chứng cho sự xác lập chủ quyền từ rất sớm về pháp lý cũng như về sự chiếm hữu thực tế một cách hòa bình, lâu dài và liên tục đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa của Việt Nam.

Bia chủ quyền Việt Nam trên đảo Hoàng sa thời kỳ Pháp thuộc

Trong thời kỳ này, các đại diện của người Việt Nam luôn tìm cách khẳng định lại chủ quyền của Việt Nam mỗi khi có cơ hội về chủ quyền trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Các nhà chức trách Pháp từng cho thấy điều này trong một bức điện gửi Bộ Ngoại giao ngày 23/4/1949 trong đó nói rằng Đổng lý Văn phòng của Bảo Đại, trong một cuộc họp báo do ông này tổ chức đã gây ra một vụ tranh cãi lớn về vấn đề chủ quyền quần đảo Hoàng Sa. Tác giả bức điện là ông Pignon giải thích là đã phải bảo đảm rằng Phủ Cao ủy Sài Gòn luôn“coi các đảo Hoàng Sa như một bộ phận phụ thuộc vào vương quyền Việt Nam” và ông sẽ ủng hộ quan điểm của Việt Nam trong cuộc tranh chấp này. Như vậy, ý chí của người Việt Nam về chủ quyền trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa đã luôn được nhấn mạnh thường xuyên trong suốt thời kỳ lịch sử đầy biến động và phức tạp này.

Dựa trên những tư liệu đã được công bố, có thể khẳng định rằng muộn nhất từ thế kỷ XV đến đầu thế kỷ XIX, hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa đã thuộc chủ quyền của người Việt Nam. Đến cuối thế kỷ XIX, những hòa ước ký kết giữa Việt Nam với Pháp đã quy định rằng chính quyền thuộc địa Pháp ở Đông Dương thay mặt triều đình nhà Nguyễn gìn giữ chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo đó. Đồng thời, chính quyền thuộc địa ở Đông Dương cũng đã thi hành mọi biện pháp để khẳng định sự chiếm hữu theo đúng tập quán quốc tế cũng như các biện pháp quản lý hành chính đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Đến giữa thế kỷ XX, tuy một số đảo của Hoàng Sa và Trường Sa bị quân đội Nhật Bản tạm thời chiếm đóng từ năm 1939 đến năm 1946 nhưng với Hòa ước San Francisco (1951), Chính phủ Nhật Bản đã chính thức tuyên bố từ bỏ mọi quyền, danh nghĩa và đòi hỏi đối với hai quần đảo này. Do đó, Việt Nam tất nhiên đã khôi phục lại được chủ quyền vốn có của mình đối với hai quần đảo đó trên cơ sở luật pháp quốc tế. Giá trị pháp lý về tuyên bố chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa trong Hội nghị San Francisco không những được khẳng định đối với các quốc gia tham dự Hội nghị mà còn đối với những quốc gia cũng như các chính quyền không tham dự bởi những ràng buộc của Tuyên cáo Cairo và Tuyên bố Potsdam.

Ngay trước khi kết thúc chiến tranh, qua Tuyên cáo Cairo năm 1943 được công bố ngày 1/12/1945 các nguyên thủ các chính phủ Mỹ, Trung Quốc và Anh “thông báo rằng họ trù định giành lại của Nhật Bản tất cả các đảo ở Thái Bình Dương đã bị nước này cưỡng đoạt hay chiếm đóng từ khi khởi sự Chiến tranh thế giới thứ nhất và trả lại Trung Hoa Dân Quốc tất cả các lãnh thổ đã bị Nhật Bản cướp của Trung Hoa, như là Mãn Châu, Đài Loan và Bành Hồ và trục xuất Nhật Bản khỏi tất cả các lãnh thổ khác mà Nhật đã chiếm được bằng vũ lực”. Tất nhiên các quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa là thuộc các lãnh thổ khác. Tuyên cáo Cairo nhằm loại Nhật Bản ra khỏi các vùng lãnh thổ khác đó.

“Lãnh thổ khác” trong tuyên cáo Cairo không phải Mãn Châu, Đài Loan và Bành Hồ, các quần đảo thuộc “lãnh thổ khác” này không thuộc lãnh thổ của Trung Quốc bị Nhật Bản cướp đoạt trong chiến tranh đã được các nước họp với nhau yêu cầu trả lại cho Trung Quốc. Bản thân Trung Quốc là một bên tham gia bản tuyên cáo, khi đó Tưởng Giới Thạch luôn có mặt tại các cuộc hội đàm kéo dài nhiều ngày ở Cairo.

Thế nhưng Trung Quốc không hề nói tới các quần đảo Hoàng sa và Trường Sa trong Tuyên cáo Cairo năm 1943. Điều này chắc chắn không phải là sự thiếu sót, không không phải là kết quả của một sự tình cờ, mà rõ ràng vào lúc này Trung Quốc không hề có ý định yêu sách chủ quyền tại hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Như vậy sự quan tâm và sự đòi hỏi chủ quyền của Trung Quốc đối với các quần đảo này trên Biển Đông vào thời điểm đó chưa thật sự rõ ràng. Dù sao, trong một hội nghị lớn của cộng đồng thế giới về phân chia lãnh thổ trong đó có các đảo trên Biển ĐôngTrung Quốc đã không hề đưa ra yêu sách nào về chủ quyền tại hai quần đảo Hoàng sa và Trường Sa năm 1943. Trong khi đó, cho đến thời điểm nàytrong nhiều cuộc tranh cãi pháp lý Pháp chưa bao giờ công nhận cho Trung Quốc các quyền đối với các quần đảo Hoàng sa và Trường Sa và trong nhiều trường hợp Pháp đã đề nghị đưa tranh chấp này ra trước tòa án quốc tế.

Việc khẳng định chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa trong Hội nghị San Francisco rõ ràng là sự tái lập, tái khẳng định một sự thật lịch sử đã có từ lâu đời và nay vẫn đang tiếp diễn. Hơn nữa, Hội nghị Geneve năm 1954 bàn về việc chấm dứt chiến tranh Đông Dương với sự tham gia của những quốc gia không có mặt tại Hội nghị San Francisco cũng đã tiếp tục tuyên bố cam kết tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam trong đó có hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.